MISIR MİTOLOJİSİ

Image

MISIR MİTOLOJİSİ

Mısır mitolojisi diğer ulusların mitolojilerinden belirgin çizgilerle ayrılmaktadır. Bizim mantık anlayışımızla Mısır mitolojisini anlamak imkansızdır. Burada her şey sembollerle ifade edilmiştir. Mısır mitolojisinin temelini olaylar değil, olayların arkasına saklanmış felsefi düşünceler oluşturmaktadır.

Eski Mısırlılar büyüye ve büyücülere çok inanırlardı. Bazen büyücüleri tanrılarla bir tuttukları da oluyordu. Büyüler onlara göre son derece doğal olaylardı. Mitolojide de büyüler kendi yerlerini almıştı. Mısır Mitolojisi’nde geçen öyküye göre, babası Güneş tanrısı Osiris’i öldüren Seth’den öç almak isteyen Horus’un gözü, kavga sırasında aynı zamanda amcası olan karanlıklar ve kötülükler tanrısı Seth tarafından parçalanır. Bilimlerin ve tıbbın kurucusu olan Toth parçaları toplar ve gözü eski haline getirir. Ancak 1/64’lük parçası eksiktir ve bu parça Toth’un büyü ve sihir gücü tarafından tamamlanır. Daha sonra Horus’un bu gözünü simgeleyen hiyeroglif resim, uzak görüşlülüğün, beden dokunulmazlığının ve sonsuz doğurganlığın simgesi olarak, gemi, araba mumya, vazo gibi nazardan korunması gereken gereçlerin üzerine çizilmeye başlanmıştır.

Mısır’da Kral (Firavun), bir Tanrıdır ve ülkenin diğer tanrıları ile arkadaşlık edebilir. Mısır firavunları çoğunlukla zorba, baskıcı, savaşçı ve acımasız kişilerdir. MÖ 14. yüzyılda başa geçmiş olan IV. Amenofis tek bir yaratıcıya inanılması gerektiğini savunmuş ve bu yüzden Amen rahipleri tarafından öldürülmüştür. Mısır’ın ilahi hükümetleri daimi ve değişmez niteliktedir. Bu bağlamda en üstün Mısır tanrısının Güneş Tanrısı Ra olduğu düşünülür. Mısır’ın arkaik dönemine baktığımızda farklı yerlerde farklı tanrıların önem kazanmış oldukları görülmektedir. Heliopolis’de Ra, Memfis’de Ptah , Busiris’de Osiris önemli tanrılar arasındadır. Mısırlılar için ölüm diye bir şey yoktur. Devamlı olarak Osiris’ten (yarı-ölüm) Horus’a (yarı-yaşam) ve sonra tekrar Osiris’e bir geçiş yaşanır. Bu yüzden Mısırlılar öldüklerinde tanrı-krallarını mumyalarlar ve onlara günlük hayatta lazım olacak gıda ve içecek sağlarlar.

Miletos Okulunda Felsefe

Onur KABIL


Antik Yunan Uygarlığı da her uygarlık gibi, kendisinden önceki kültürlerin temelinde yükselmiştir ve bu bağlamda Mısır, Mezopotamya Uygarlıklarına, Fenikeliler�e, Minos ve Miken Kültürleri�ne çok şey borçludur. Ancak Antik Ege Uygarlığı�nın önemi, diğer uygarlıklar arasında bir alışveriş ve etkilenmeden söz ederken, burada etkiyi aşan bir sentezin söz konusu olmasıdır. ( Helvacıoğlu, 2001) Ronan�ın da dediği gibi, batıdaki bütün eski çağ toplumları arasında, olguları toplayıp karşılaştıran, onları büyük bir bütün dahilinde tutarlı bir şekilde birleştiren, evreni büyüye ve hurafeye başvurmadan açıklayan Yunanlılar olmuştur. Bu durum, felsefeleri için de söz konusudur ve bugün bildiğimiz anlamdaki felsefeyi ilk olarak ortaya koyanlar, İonyalılar�dır diyebiliriz.

Miletos Okulu�na geçmeden önce, Yunan düşüncesinin kimi ön varsayımlarına değinmek, onların felsefesini daha iyi anlayabilmek açısından elzemdir.

Eski Yunanlılar, algıda görünen dünyayı açıklamak çabasındaydılar, çünkü henüz algıda görünenin gerçek dünyadan farklı olabileceği gibi bir felsefi kuşku kimsede doğmuş değildi. Ayrıca nesne ve nitelik ayrımı da Yunan düşüncesinde yoktu. Nesnelerin niteliklerden oluştuğu ancak niteliklerin de nesne gibi varlıklar olduğu kabul ediliyordu. Nesnelerin değişmesi de, onları oluşturan niteliklerin değişmesiyle açıklanıyordu. Böyle düşünülünce, değişim sırasında niteliğe ne olduğu sorusu gündeme geliyor ve değişime giden niteliklerin karşıtlarıyla yer değiştirdiği söyleniyordu. Yunan düşüncesinin bir başka ön varsayımı, � Her şeyin bir nedeni vardır.� ilkesiydi. Bir başka önemli ön varsayım da, �ex nihilo nihil fit� inancıydı. Bu ilkeye göre, hiçbir şey yoktan varolamaz ve hiçbir varlık da yok olamazdı. Bir doğa felsefesi olan Eski Yunan felsefesinin son özelliği de canlımaddecilik ( hylozoizm)dir. Buna göre madde, canlı, hareket ve değişme yetisine sahip sayılmaktadır.

Thales

Eski Yunan�da felsefe, anlamsız görülebilecek bir cümleyle başlar: � Her şey sudur.� Bilindiği üzere bu sözün sahibi, yedi bilgeden birisi sayılan Thales�tir. İ.Ö. 624-546 yılları arasında yaşayan Thales, Miletos�un yerlilerindendir. Miletos, bugünkü İzmir�in güneyinde, Söke Milas yolu arasında bulunan Balat Köyü�dür. Thales hakkında pek çok hikaye anlatılır. Bunlardan birisi, yıldızlara bakarken önünü görmeyip kuyuya düştüğü, bir diğeriyse, İ.Ö.585�te gerçekleştiği söylenen bir güneş tutulmasını önceden bildirdiğidir. En ilgi çekici olanı ise, Aristoteles�ten öğrendiğimiz kadarıyla, felsefenin hiçbir işe yaramadığını gösteren yoksulluğu dolayısıyla alaya uğraması sonrasında yaptıklarıdır. Söylentiye göre, yıldızlar konusundaki ustalığı dolayısıyla daha kıştan, gelecek yıl zeytin rekoltesinin bol olacağını tahmin ederek, Milet ve Sakız Adası civarındaki bütün zeytin preslerine para yatırır ve hiç kimse ona karşı fiyat artırmadığından presleri düşük fiyata kiralar. Hasat zamanı gelince preslere ihtiyaç duyulur ve Thales de onları yüksek fiyata satarak epey para kazanır.Böylece dünyaya, filozofların isterlerse kolayca zengin olabileceklerini ancak onların tutkularının başka yönde olduğunu göstermiş olur.

Peki ama �Her şey sudur� cümlesi ne anlama gelmektedir? Thales�e bir filozof kimliğini veren yön, evrenin oluşmasını artık mitolojik değil, belki ilmî bir yönde açıklamaya girişmesidir. (Vorlander, 2004). İşte bu cümle, her şeyden önce bunu, yani Thales�in, şeylerin ilkesini empirik verili bir maddede bulduğunu göstermektedir. İkinci olarak, şeylerin bir kökeni olduğunu; son olarak da her şeyin bir olduğunu söylemektedir.

Thales, arkhé olarak neden suyu seçmişti? Bunu kesin olarak bilemesek de, kimi varsayımlarda bulunabiliyoruz. Sözgelimi o, suyun geçirdiği evreleri gözleyerek, katılaşmasını ya da buharlaşmasını, yanan nesnelerin buhar çıkarttıklarını, suyun yaşam açısından önemini ve dünyanın büyük bir bölümünün sularla kaplı olduğunu gözlemlemiş; ya da Yunan mitolojisindeki, tüm tanrıların babası Okeanos dolayısıyla böyle bir yargıya varmış; veya vatanının konumu dolayısıyla, suyun sahip olduğu üstün yerden ilham almış olabilir.

Aristoteles, Metafizik adlı eserinde Thales�in, her şeyin tanrılarla dolu olduğu düşüncesini iletiyor. Thales için, dünyada tanrısal olmayan hiçbir şey yoktur. Bu canlı ve ruhlu madde öğretisi, monizmin ta kendisidir.( Kranz, 1994 )

Anaximandros

Thales�ten geriye elimizde hemen hemen hiçbir şey kalmamışken, Anaximandros�tan kalanlar konusunda daha şanslı sayılabiliriz. İ.Ö.611-546 yılları arasında yaşayan Anaximandros, Thales�in öğrencisi ve halefi olarak anılır.Güneş saatini bulduğu, ilk haritayı çizdiği söylenir. Meteorayı yani gökyüzündeki nesneleri ve depremi, fizik yönden ilk defa o açıklamıştır. Ama özellikle yeryüzünün boşlukta durduğunu keşfetmesi ve bunu matematiksel yönden temellendirmesi, o gün için duyulmamış hatta akıl almaz bir varsayımdır.(Capelle, 1994) Ayrıca düşünür, tarihteki ilk evrim kuramını dillendirenlerden birisidir. Buna göre, ilk canlılar, dikenli kabuklara sarılıdır ve nemde oluşmuşlardır. Zamanla bunlar kuru yerlere çıkmışlar ve kabuklarının düşmesinden sonra, yaşam biçimleri kısa sürede değişikliğe uğramıştır.(1)

Anaximandros da Thales gibi arkhé sorunu üzerinde durmuştur. Ancak o, Thales�in maddi töz olarak su anlayışına, suyun nicelik bakımından sınırlı, nitelik bakımından belirli olduğu gerekçesiyle karşı çıkmıştır. ( Cevizci, 2002 ) Anaximandros arkhé�nin, su ya da bilinen başka bir öğe olamayacağını düşünüyordu. Eğer dört öğeden birisi temel ilke olmuş olsaydı, öbürlerini egemenliği altına alırdı. Bu öğeler, doğaları gereği sürekli savaş içindedirler; örneğin ateş ağaçları yakarken su onu söndürür; ancak bir yandan da toprak suyu emip yok eder. İşte bu savaş, doğada belirli bir denge oluşturmuştur. Bu yüzden de yaşam sürecini sonsuza kadar güvenceye almak için, sınırsız, sonsuz, belirsiz anlamlarına gelen apeiron kavramını ilke olarak kabul eden Anaximandros�un bu seçimi, felsefe açısından genellikle bir ilerleme olarak kabul edilir. �Ona göre, apeiron�dan, önce sıcak-soğuk, kuru-yaş gibi karşıtlar ayrışmış, sonra bunlar da öbür nesne ve nitelikleri oluşturmuşlardır.(2) Oysa nesneler, nitelikler sürekli bir değişim içindeler; sürekli olarak kimi nitelikler yitiriliyor ve başka yenileri doğuyor. Yaprak şimdi yeşilken, sonraları kızarıyor. Gökyüzü önce maviyken daha sonra simsiyah oluyor. Şimdi yaşayan canlılar, sonra ölüyorlar. Oysa nitelikler, aynı zamanda nesne olduklarına göre yok olabilirler mi? Bunlar yoktan varolabilirler mi? Böyle bir şey, temel ön varsayıma aykırı düşer: Ex nihilo nihil fit. İşte, denebilir ki, bu durumu dolaysız olarak böylece dile getirmiş olmasına karşın, Anaximandros�un başlıca sorunu buydu ve bu soruna çözüm amacıyla temel ya da ilk varlık olarak apeiron gibi soyut bir ilkeyi ortaya attı (…) Görünürde yok olan nesne veya nitelik gerçekte yok olmaz, apeiron�a döner. Görünüşte yoktan varolan nitelik ya da nesne de apeiron�dan gelmektedir.� (Denkel, 2003 s. 23)

Anaximandros bu ilkeyi, çeşitli bilinen unsurların bir karışımı olarak mı tasvir ediyordu, yoksa bize daha muhtemel gözüktüğü üzere, onun niteliğini bütünüyle belirlenemez mi bırakmıştı? Bu konu henüz tartışılmaktadır.( Vorlander, 2004) Ancak Anaximandros�un asıl önemi, evrensel yasa kavramını ilk defa insan düşüncesinin kapsamına almış olmasıdır. Şöyle der o: � Varolanlar, nelerden meydana gelmişlerse, zorunlu olarak yok olup onlara dönerler; zira onlar birbirlerine, zamanın düzenleyişine göre haksızlıklarının cezasını ve kefaretini öderler.� (3) Bu sınırsız meydana gelme ve yok olma, kendisini sürekli yineleyen doğal bir yasadır ona göre.

Anaximenes

Miletos Okulu�nun son düşünürü olarak bilinen Anaximenes, Anaximandros�un öğrencisidir. İ.Ö.585-525 yılları arasında yaşamıştır. �Gökkuşağına ilişkin olarak oldukça tuhaf bir açıklama getirmiş ve gökkuşağının, güneş ışınlarının içinden geçemedikleri bir bulut üzerine düşmelerinin sonucu olarak ortaya çıktığını söylemiştir. Güneş ve ay ile diğer yıldızlar arasında ilk kez olarak bir ayrım yapan filozof, güneşin kendi ışığına sahip olduğu yerde, ay da dahil olmak üzere, diğer gök cisimlerinin güneşin ışığını yansıttığını söylerken, güneş ve ay tutulmalarına ilişkin olarak da doğru bir açıklama getirmiştir.� (Cevizci, 2002)

Anaximenes de arkhé sorunu üzerinde durmuş ve ilkeyi, Thales gibi yeniden empirik verili alanda bulmuştur. Anaxiemenes, temelde hocasını izlemiştir. Ancak ondan bir noktada ayrılır ki o da, arkhé�nin soyut bırakılmasıyla ilgilidir. Anaximandros, dört öğeden birisini temel ilke sayabilecek herkese karşı, ilkenin sonsuz, sınırsız olması gerektiğini söyleyerek, bunu ispatlamıştı. İşte Anaximenes, bu açıklamayı koruyarak somutlaştırmış ve arkhé olarak, yeryüzünün tümünü kaplayan havayı seçmiştir. Anaxiemenes�in ilke olarak havayı seçmesinin nedenini şu sözlerinde bulabiliriz: � Havadan oluşan ruhumuzun bizi yönetmesi gibi, tüm evreni de soluk ile hava kaplamaktadır.�(4)

Ancak, gerçekten arkhé havaysa, diğer öğelerin varolmaması gerekirdi. Ama ona göre, aslında başka öğeler diye bir şey yoktur. Diğer öğeler, havanın yoğunlaşması ya da seyrekleşmesiyle büründüğü değişik görünümlerdir: � Hava seyrekleştiği zaman ateş haline geliyor; yoğunlaşınca da rüzgar; havanın yoğunluğu arttıkça önce bulut, sonra su ve toprak, aşırı yoğunlaşma sonucunda da taş haline geliyor.� (5) Bu yoğunlaşma kuramıyla Anaximenes, birlikten çokluğa geçiş sürecini açıklıyor ve nitel farklılıkları da nicel farklılıklara indirgiyordu. Filozofun havayı, hylozoizm geleneğine uyarak, canlılık taşıyan, canlılık veren bir ilke olarak gördüğünü de hatırlatalım.

Niteliksel değişimleri, yoğunlaşma kuramıyla açıklamak, Yunan düşüncesinin, nitelikleri nesneleştiren ön kabulünü sarsmaktaydı. Nitelik ve nesne ayrımının sarsılması daha sonra Empedokles tarafından gerçekleştirilecek ve Yunan düşününün zirvesinde yani Demokritos�ta ise bu ayrım açıkça ortaya konacaktır.

Anaximenes, Miletos Okulu�nun son düşünürüdür. Miletos, 494 yılında Persler tarafından işgal edilince, felsefeye katkısı da burada bitmiş olur. Bir bilim adamı olarak da görülebilecek Thales�le başlayan felsefe, artık Ephesos�ta devam edecek; onların monist ve hylozoist felsefesi son dönemde yerini, mekanist ve pluralist öğretilere bırakacaktır.


KAYNAKÇA

[1] Capelle,W.(1994). Sokrates�ten Önce Felsefe I, Kabalcı Yayınları, İstanbul

[2] Cevizci, A.(2002). Felsefe Sözlüğü, Paradigma Yayınları, İstanbul

[3] Denkel, A.( 2003). İlkçağ�da Doğa Felsefeleri, Doruk Yayınları, İstanbul

[4] Helvacıoğlu, E.(2001). Dersimiz: Uygarlık, Bilim ve Ütopya, 89, 17

[5] Kranz, W. (1994). Antik Felsefe, Sosyal Yayınları, İstanbul

[6] Vorlander, K.( 2004). Felsefe Tarihi, İz Yayınları, İstanbul

Notlar

(1) Aetius V 19,4 = 12 A 30

(2) Simplicius, Phys; 24,18 12 B 1

(3) Simplicius, Aristoteles�in Fizik 24, 13 vd�ına = 12 A 9

(4) Aetius I 3,4 = 13 B 2

(5) Hippolytos 17,3 = 13 A 7

Mısır

Mısır, tarihinin ilk dönemlerinde farklı kabilelerden, daha sonra da farklı nomoslardan oluştuğu için, Mısır panteonu çok sayıda tanrı ile doludur.

Aşağı ve Yukarı Mısır’ın birleşmesinden önce yerel bir çok kült vardı ve her kabile farklı bir tanrıya tapardı. Bu kültler en sonunda, Aşağı Mısır ve Yukarı Mısır krallıklarının dinini oluşturmuştur. Bu sistem her kabilenin inançlarından izler taşıyordu. Ayrıca, bir savaş sonrasında, yenen kabile, yenilen kabilenin tanrısını da kendi panteonuna dahil ediyordu.

Birleşme olduğu zaman ise hanedan soyunun en büyük tanrısı Horus, en büyük tanrı olarak kabul edilmiştir. Horus hakkında çok fazla bilgimiz yoktur. Fakat Horus’un bir Gök-tanrı olduğu sanılmaktadır. Ayrıca firavunun da yaşayan Horus olarak görülmesi de bu kült ile ilintilidir.

Horus kültünün yanında Seth kültü de halk kitleleri arasında varlığını korumuştur. Yukarı Mısır’da yaygınlığını koruyan Seth kültü hanedanlar zamanında da devam etmiş, özellikle de İkinci Hanedan zamanında Seth bir süre Horus’un yerine en büyük tanrı olarak tanınmıştır.

Horus ile Seth arasındaki bu çekişme sonraki dönem mitolojisine de yansımıştır. Seth kültü Mısır’da uzun süre varlığını sürdürmüş ve daha sonra göreceğimiz gibi, Seth kötü güçlerin temsilcisi olmuştur.


Mısır’ın arkaik dönemine baktığımızda farklı yerlerde farklı tanrıların önem kazanmış oldukları görülmektedir. Heliopolis’de Ra , Memfis’de Ptah , Busiris’de Osiris önemli tanrılar arasındadır.

Heliopolis yaradılış efsanelerine göre , Atum/Ra tek bir erkek tanrı olduğu için , ancak masturbasyon yolu ile başka varlıkları meydana getirmiştir. Piramit metinlerine göre , Atum/Ra “ erkeklik organını elleri arasına alıp , fışkırtarak ikizleri meydana getirdi : Şu ve Tefnut .”

Adını “kaldırmak” anlamına gelen bir sözcükten alan Şu, Yunan mitolojisindeki Atlas gibi gökyüzünü taşır. Aslında Şu havayı sembolize etmektedir.

Tefnet ise Şu’nun ikiz kardeşi olduğu gibi aynı zamanda karısıdır. Kökeni daha eskiye hatta Güneş kültüne dayandığı zannedilen Tefnet daha çok havadaki nemi ve yağmuru sembolize eder. Bazı metinlerde kardeşi Şu ile beraber , Güneş’in doğuşundan itibaren gökyüzünü taşır.

Şu Tefrut çiftinden iki önemli tanrısal varlık doğar. Bunlar Geb ve Nut’tur. Erkek olan Geb Mısır toprağını, daha genel olarak da yeryüzünü temsil eder. Dişi olan Nut ise gökyüzüdür. Burada Mısır mitolojisinin Hint-Avrupa mitolojilerinden farkını görürüz. Hint-Avrupa mitolojilerinde genelde yeryüzü dişidir. Efsaneye göre Geb ve Nut önceden birbirlerine yapışık iken daha sonra Şu tarafından birbirlerinden ayrılmışlardır.

Geb ve Nut’tan ise dört tanrı doğar : Osiris, Isis, Seth ve Nephthys .

Bu konuda Plutarkhos’un “De Iside et Osiride “ adlı eserinde ilginç bir mitos vardır. Plutarkhos asıl söylenceye sadık kalmasa da , efsane doğa olaylarını açıklaması açısından da önemlidir. Efsaneye göre Ra’nın karısı Nut, Geb’i kendisine aşık eder. Bunun üzerine Ra Nut’a bir ceza verir ve ona yılın hiç bir ayında ya da gününde çocuk sahibi olamayacağını söyler. Ra’nın emirleri hiç bir zaman reddedilemeyeceği için Nu çareyi Thot’tan yardım istemekte bulur. Thot uzun uzun düşündükten sonra aklına iyi bir fikir gelir. Ay tanrıçası Selene’ye gider ve onu tavla oynamaya davet eder. Tanrıça bu oyunu kaybederse aydınlık bölümlerinden yedide birini Thot’a verecektir. Oyunu Thoth kazanır. Selene aynen söz verdiği gibi ışığının yedide birini Thot’a verir. Thoth tanrıçadan aldığı ışıktan beş gün yaratır ve bu günleri yıla ekler. Böylece Nut,hiç bir yıla ve aya ait olmayan bu beş günde doğum yapabilecektir. Nut’un Osiris, Horus, Set, İsis ve Nephtys adlarında beş çocuğu olur. Osiris birinci günde , Horus ikinci günde, Seth üçüncü günde , İsis dördüncü günde ve Nephtys beşinci günde doğarlar.


Osiris

Osiris doğanlar içinde en büyükleridir ve bu nedenle, Geb gökyüzüne çıktıktan sonra, Mısır toprakları üzerinde hüküm sürme hakkı ona aittir. Osiris’in üstünlüğü daha doğumunda belli olmuştur. Osiris doğduğu zaman gizemli bir ses “Evrenin Efendisi” nin geldiğini söylemiştir.

Osiris adı aslında Mısır dilinde Usir olan tanrının adının Yunanca’ya uydurulmuş şeklidir. Osiris Yunanlılar tarafından Dionysos ve Hades ile bir tutulmuştur. Osiris , güzel yüzlü , koyu tenli ve insanlardan daha uzun resmedilmiştir.

Osiris’in tahta geçme miti aynı zamanda meşru firavunun da tahta geçme miti ile ilintilidir. Güneş-tanrı’nın hükümdarlığını Osiris’e vermesi gibi , firavun da gücünü Güneş-tanrı’dan almaktadır. Ayrıca bu mit firavunun hükümdarlığına ait bazı usulleri de meşrulaştımaktadır.

Osiris’in tahta geçtikten sonra ilk yaptığı işlerden biri , ilkel bir hayat süren Mısır’lıları uygarlaştırmak olmuştur. Osiris onlara ilk tarım araçlarını yapmayı, toprağı işlemeyi , buğdayı ve üzümü yetiştirmeyi , ekmek , şarap ve bira yapmayı öğretmiştir. Ayrıca ilkel Mısır’lılara ilk defa tapınak inşa etmeyi ve tanrılara tapmayı öğreten ve dini törenleri düzenleyen de Osiris’tir. Hatta ikili flütü de ilk Osiris yapmıştır.

Osiris , şu an Louvre Müzesi’nde bulunan Amenmos Steli’ne göre , bolluk , bereket getiren bir doğa tanrısı özellikleri de taşımaktadır. Osiris , doğal kaynaklara hükmetmekte , onunla birlikte rüzgarlar esmekte , ekinler yeşermekte ve hayvanlar yetişmektedir.

Osiris Mısır’ın uygarlaştırılmasını tamamladıktan sonra , bütün dünyanın uygarlaştırılması işine girişir. Tahtı kardeşi ve aynı zamanda da karısı olan İsis’e bırakır ve yanında veziri Thot , Anubis ve Ofois ile birlikte sefere çıkar. Uzun süre dünyanın uygarlaşması için çalışır.

Burada Anubis için de bir parantez açmak gerekmektedir . Eski Mısır’da Anpu diye adlandırılan Anubis, mitolojiye göre, ölülere Öteki Dünya’nın yolunu gösteren çakal başlı varlıktır. Piramit metinlerinde , Anubis Ra’nın oğlu olarak yer alır. Başka metinlerde ise Osiris ya da Seth ile ilişkilendirilir. Osiris ile ilgili efsanelerde , adı çok sık geçmese de, Anubis’in önemli bir yeri vardır. İlk olarak Anubis daha önce de gördüğümüz gibi dünyanın fethine Osiris ile birlikte çıkmıştır. Ancak bu fetih savaşla yapılan istila anlamına değil, insanların uygarlaştırılması anlamına gelmektedir. Aslında bu efsaneden yola çıkarak , Anubis , tanrıların insanları eğitmesinde önemli rol oynayan varlıklardan bir olarak karşımıza çıkar. İkinci olarak da Anubis Osiris’in ölümünden sonra onun “vücudunun” korunması işini üstlenir. İlk olarak bu görevi olan Anubis zamanla Osiris’in cenazesi ile olan ilgisinden dolayı ölü kültleri ile ilgili bir özellik kazanmış ve mumyalama ve ölünün yargılanması ile ilgili yol gösterme görevleri gibi görevler üstlenmiştir.

Osiris döndüğünde ülkesini , İsis’in başarılı yönetimi sayesinde , çok iyi durumda bulur.

Ancak bu dönem uzun sürmez. Tahta geçmeyi arzulayan , fakat Osiris’in yokluğunda dahi hüküm süremeyen Seth , Osiris’i yok etmek için bir plan hazırlamıştır. Bu plana göre Seth , Osiris’in ölçülerine göre bir sandık hazırlatır ve sandığı en değerli taşlarla süsletir . Seth , bundan sonra kendisine yardım eden yetmiş iki kişiyle birlikte planını uygulamaya koyulur .

Seth büyük bir yemek verir ve Osiris’i de çağırır. Osiris hiç bir şeyden şüphelenmeyerek yemeğe gider. Yemek sonunda Seth , sandık kimin ölçülerine uyarsa , sandığın sahibinin o olduğunu söyler. Denemek için herkes sırayla sandığın içine yatar. Sıra Osiris’e gelmiştir. Osiris yatar yatmaz Seth sandığı çiviler , eritilmiş kurşunla lehimler ve Nil nehrine atar. Böylece Seth planını uygulamıştır. Bu olay “ Osiris’in krallığının yirmi sekizinci yılında , Athyr ayının on yedisinde olmuştur.

İsis bunu duyunca , üzüntüsünden saçlarını keser , elbiselerini parçalar ve Osiris’in kapatıldığı sandığı aramaya çıkar.

Osiris’in kapatıldığı sandık , Fenike’ye , Byblos kentine kadar sürüklenmiş ve burada karaya vurmuştur. Karaya çıktığı yerde ise süratle büyüyen bir ağaç sandığı gövdesinin içine almıştır.

Byblos Kralı Malkandros bu ağacı gördüğünde hayran kalır ve ağacı kestirerek sarayına sütun olarak diktirmeye karar verir. Ağaç kesildiğinde çok güzel bir koku çıkarmıştır.

Bu olay Isis’in kulağına kadar gelmiştir. İsis durumu anlar ve Malkandros’un sarayına gider. Burada önce Astarte’nin çocuğunun dadısı olur.

İsis bir gün çocuğu ölümsüz yapmak ister ve bu amaçla çocuğu ölümsüzlük ateşine batırır. Bunu gören kraliçe çığlıklar atarak İsis’i engeller. İsis artık kendini tanıtmak zorunda kalır. Daha sonra Kral Malkandros’dan izin alarak ağacın gövdesini açar ve içinden sandığı alır.

İsis sandığı vatanına geri getirdikten sonra , Buto şehrine , oğlu Horus’un ziyaretine giderken sandığı , güvenli zannettiği bir yere saklayarak bırakır. Gece dolunayda avlanan Seth sandığı bulur ve Osiris’in bedenini tanır. Bunun üzerine , Seth Osiris’in bedenini 14 parçaya ayırır ve bu parçaları Mısır toprakları üzerine dağıtır.

Bunu duyan İsis papirüs ağacından yapılma bir tekneye biner ve bütün Mısır’ı dolaşarak Osiris’in bedeninin parçalarını toplar ve parçaları her bulduğu yere bir tapınak diker. Bu yüzden Mısır’ın bir çok yerinde , içinde Osiris’in cesedinin bulunduğu söylenen bir çok tapınak vardır.

Efsanenin sonunda ise Osiris’in oğlu Horus Seth’i yener . Yeniden canlanan Osiris artık bu dünyada yaşamak istemez ve hükmetmek için ölüler ülkesine gitmeyi tercih eder. Burada yine Anubis ile birlikte olacaktır. Anubis ölüleri yargılanması için Osiris’e getirecektir.

Efsanenin klasik yorumuna göre Osiris aslında diğer bahar ve toprak kültleri ile ilgili efsanelerde olduğu gibi doğanın ölümünü ve ilkbaharda yeniden canlanmasını temsil etmektedir. Başka yorumlara göre Osiris’in yazın kuruyan Nil Nehri’ni temsil ettiği ya da günlerin uzayıp kısalmasını belirttiği söylenebilir.

Daha önce de edebiyat tarihinde örnekleri görüldüğü gibi Plutarkhos , diğer Yunan yazarları gibi, efsaneyi biraz tahrif etmiş olsa da varolan bir efsaneyi anlattığı kesindir. Zaten piramit metinlerinde ve Ölüler Kitabı’nda buna benzer motiflerin yer alması bunu kanıtlamaktadır.

Ancak her efsanede olduğu gibi bu efsanede de daha derin anlamlar olduğu kesindir.

Bu efsaneyi dikkatle incelersek başka bir yerden gelen bir kişinin yanında diğerleri ile birlikte insanları eğittiğini ve daha sonra da kardeşi ( ya da onunla birlikte gelen diyelim) tarafından öldürüldüğünü fakat vücudunun (belki de kurduklarının) bir başkası (Anubis) tarafından korunduğunu görüyoruz. Bir bilim-kurgu romanı gibi gözükse de bu efsanenin geçmişte olan ve gelecekte de olması olası bir olaya atıfta bulunduğu görülmektedir. Dışarıdan gelen eğiticilerin , Erich Von Daniken’e rağmen, uzaylılar olması da gerekmemektir. Daha ileri bir uygarlıktan gelip Mısır halkını eğitmiş başka toplulukların olması da olası bir durum olarak gözükmektedir.

Bu efsanede bir ilginç nokta da bir tanrının , Osiris’in o sandığa sahip olma isteği ve sandığın tam olarak ona tıpatıp uyduğunu düşündüğü an onun içinde hapis olmasıdır. Bu bizim de sık sık içine düşebileceğimiz bir durumdur. Her zaman karşımıza biz cazip gelebilecek “sandıklar” çıkabilir. Hatta biz bunların tam bize uygun olduklarını düşünebiliriz. İşte o andan itibaren de onun esiri olabiliriz. Sonunda bu sahte cennet bizim sonumuz olabilir

Yazan Erhan Altunay

KAYNAKÇA

BAUVAL Robert , GILBERT Adrian , Tanrıların Evi Orion’da ( çev. Belkıs Çorakçı ) , Milliyet Yayınları , İstanbul , 1996

BUDGE E.A.Wallis , Egyptian Magic , Dover Publications , New York , 1971

BUDGE E.A.Wallis , The Egyptian Book of the Dead , Dover Publications , New York , 1967

BUDGE E.A.Wallis , The Gods of the Egyptians ( 2 volumes ) , Dover Publications , New York , 1969

BUDGE E.A.Wallis , First Steps in Egyptian , Kegan Paul , Trench , Trübner & Co Ltd. , London , 1895

CHALABY Abbas , Toute L’Egypte , Bonechi , Florence , 1993

CLARK R.T. Rundle , Myth and Symbol in Ancient Egypt , Thames and Hudson , New York , 1995

COTTRELL Leonard , The Anvil of Civilization , Mentor Books , New York , 1957

DIOP Cheikh Anta , The African Origin of Civilization , Lawrence Hill & Company , Westport , 1974

DOBLHOFER Ernst , Le Déchiffrement des Ecritures , Arthaud , Ain , 1959

EMERY W.B. , Archaic Egypt , Penguin Books , London , 1991

FRAZER James G. , Altın Dal , Dinin ve Folklorun Kökleri (çev. Mahmet H. Doğan) I.Cilt , Payel Yayınevi , İstanbul , 1991

GROF Stanislav , Books of the Dead , Manuals for Living and Dying , Thames and Hudson, London , 1994

GUIRAND Félix , Mythologie Générale , Librairie Larousse , Paris , 1935

HART George , Egyptian Myths , British Museum Press , London , 1995

HERODOTOS , Herodot Tarihi ( çev. Müntekim Ökmen ) , Remzi Kitabevi Yayınları , İstanbul , 1973

HOOKE S.H. , Middle Eastern Mythology , Penguin Books , Middlesex , 1963

İNAN Afet , Eski Mısır Tarih ve Medeniyeti , Türk Tarih Kurumu Yayınları , Ankara , 1987

LEADBEATER C.W. , Ancient Mystic Rites , Quest Books , Illinois , 1995

LEFEBVRE Gustave , Grammaire de l’Egyptien Classique , Imprimerie de l’Institut Français d’Archéologie Orientale , Le Caire , 1955

MIQUEL Pierre , La Vie Privée des Hommes Au Temps des Anciens Egyptiens , Hachette , Paris , 1979

MONTET Pierre , La Vie Quotidienne en Egypte Au Temps des Ramsès , Hachette , Paris , 1983

MUTLU Belkıs , Efsanelerin İzinde , Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları , İstanbul , 1965

NEWBERRY Percy , GARSTANG John , A Short History of Ancient Egypt , Archibald Constable & Co Ltd., London , 1907

ÖZER Yusuf Ziya , Mısır Tarihi , Türk Tarih Kurumu Yayınları , Ankara , 1987

ROSSI Pierre , La Cité D’Isis , Histoire Vraie des Arabes , Enag Editions , Alger , 1991

SALEH Mohammed , SOUROUZIAN Hourig , Musée Egyptien de Caire, Catalogue Officiel, Verlag Philipp von Zabern, Mainz,1987

SMITH Joseph Lindon , Tombs , Temples & Ancient Art , University of Oklahoma Press , Oklahoma , 1956

SPENCE Lewis , Myths of Ancient Egypt , Senate , London , 1994

VERCOUTTER Jean , L’Egypte Ancienne , Presses Universitaires de France, Paris , 1968

http://www.bilgi-dunyam.tr.gg